De eerste stemervaring: Een democratisch feest met een bittere kater?

Met bijna 1 miljoen of maar liefst 10% van de stemgerechtigde bevolking kon je er niet echt naast kijken: een massa jongeren mocht voor de eerste keer deelnemen aan de federale en Vlaamse verkiezingen én dit jaar mochten ook 16- en 17-jarigen voor de eerste keer stemmen op de Europese verkiezingen. Voor die eerste keer was veel info en voorbereiding nodig, over democratie, stemmen en de verschillende verkiezingen. Dankzij initiatieven zoals ’t Is aan u! en de verkiezingscampagne van WAT WAT, maar ook de jongerenstemtest, een kiesfestival in het Vlaams parlement en programma’s zoals Eerste Keus kwamen jongeren voorbereid aan de start. Het hoofddoel: al die eerste stemmers een positieve eerste ervaring bezorgen, want dat is cruciaal voor hun deelname aan de verkiezingen in de toekomst.  

Eerste stemmers speelden deze verkiezingen een grotere rol dan ooit. Ze kwamen veel in het nieuws, op tv en in politieke advertenties op sociale media (en bij uitstek Tik Tok, zoals onze Anna Roos al eerder schreef). In de laatste weken voerden de partijen een heftige strijd, en dat merkten ook jongeren heel hard. Voor sommigen was het stemmen een bewuste en goed geïnformeerde keuze, terwijl het voor anderen voelde als een verplichting. Maar voor sommige jongeren werd het zelfs een publiek debat over hun identiteit en hun (zuur verworven) rechten.

De afgelopen weken kwamen de campagnes in een stroomversnelling en werd het debat intensiever. Trans en queer personen werden een belangrijk onderwerp in de laatste week van de campagne. Hun bestaansrecht werd openlijk in twijfel getrokken, bekritiseerd en zelfs bedreigd. Persoonlijke aanvallen waren niet ongewoon; jongeren in debatprogramma's zoals 'Eerste Keus' kregen na hun kritische tussenkomsten in verkiezingsprogramma’s zoveel haatreacties dat alvast een van hen hun profiel op sociale media moest verwijderen. Het debat ging ineens niet meer over algemene acceptatie van LGBTQ+-jongeren, maar over of ze wel of niet gepest mogen worden, of hun bestaan wetenschappelijk bewezen is, en of hun rechten na 9 juni stand zouden houden.

Ook jongeren met een migratieachtergrond werden geconfronteerd met uitspraken en beleidsvoorstellen die hun rechten en aanwezigheid in twijfel trokken. Termen als 'omvolking' werden zonder schroom gebruikt in parlementen en praatprogramma’s, alsof het om een redelijk standpunt ging en niet om een haatdragende complottheorie. Jongeren met een migratieachtergrond bleven achter met een kil gevoel, voelden zich opnieuw geviseerd, niet welkom en soms zelfs onveilig. De afgelopen weken hebben de maatschappelijke cohesie onder druk gezet en polarisatie aangewakkerd, ten koste van hele bevolkingsgroepen.

Nu de verkiezingen erop zitten en de resultaten bekend zijn, blijft de vraag hangen: “Was die eerste keer wel echt zo positief?” We durven het betwijfelen. De verruwing van het debat werd alweer iets meer genormaliseerd. Grenzen werden verlegd.  

We zijn blij dat zo veel jongeren voor het eerst hun stem uitbrachten en dat ze dat zo sterk geïnformeerd konden. Maar we betreuren hoe dat voor veel jongeren onder een bedreigende onweerswolk moest gebeuren.

Die positieve eerste stemervaring kwam in het gedrang door de manier waarop partijpolitiek, partijkopstukken en televisiedebatten de laatste verkiezingsweek in gingen. Jongeren zijn enorm geïnteresseerd in politiek, in thema’s die met politiek te maken hebben en willen meer dan ooit gehoord worden. Maar daarvoor moeten ze ook kunnen geloven dat het politieke spel respectvol gespeeld wordt. 

Het feest van de democratie laat dus voor sommige jongeren een stevige kater na. We hopen daarom dat de komende weken en maanden partijen respectvol met elkaar, kinderen, jongeren en organisaties in gesprek gaan. Want er staat voor jongeren veel op het spel. Een krachtig signaal vanuit de politieke wereld naar kinderen en jongeren is nodig. Hoe sneller, hoe liever. Want er zijn wonden geslagen, die zo snel mogelijk geheeld moeten worden zodat deze jongeren hun geloof in de politiek en democratie kunnen behouden en versterken.