Worden we geghost? Scroll niet voorbij onze stem!
De digitale leefwereld van kinderen en jongeren is de laatste tijd een veelbesproken onderwerp in media en politiek. Denk bijvoorbeeld aan het smartphoneverbod op scholen, of de mogelijke leeftijdsbeperking voor sociale media. In dit standpunt bespreken we de ontwikkelingen die momenteel gaande zijn binnen dit thema. We evalueren zowel maatregelen als beperkingen, en pleiten bovenal voor meer inspraak van jongeren.
Dit standpunt werd ondertekend Link in De Kabel vzw, Mediaraven, Quindo, Digisaurus, Digital for Youth, Mediawijs, StampMedia, De Aanstokerij, Arktos vzw en Scholierenkoepel.
“Vandaag zien we dat sociale media een bedreiging zijn voor het mentaal welzijn van onze jongeren.” Met die uitspraak opende minister van Welzijn Caroline Gennez eind januari haar pleidooi in een video op Instagram. Ze roept op om “een ernstig debat te voeren, zonder taboes” over een sociale mediaverbod voor –16-jarigen. “Als een verbod op sociale media kan bijdragen tot meer mentaal welzijn voor onze kinderen, dan moeten we dat oprecht durven doen”, aldus Gennez.
Haar oproep kwam niet uit de lucht vallen. Eind december voerde minister van Onderwijs Zuhal Demir een smartphoneverbod in voor leerlingen in het lager onderwijs en de eerste en tweede graad van het secundair onderwijs. Nochtans blijkt uit een bevraging van de Scholierenkoepel onder 11.000 scholieren dat 9 op de 10 geen voorstander is van een totaalverbod(1). Opvallend is dat bijna de helft van de ondervraagden aangeeft behoefte te hebben aan begeleiding in verantwoord smartphonegebruik.
Uiteraard steunen we het streven van beleidsmakers naar een beter welzijn voor jongeren. Tegelijkertijd kijken we met grote bezorgdheid naar de manier waarop dit beleid wordt vormgegeven, aangezien er amper rekening wordt gehouden met de digitale leefwereld van jongeren. In plaats van een doordachte aanpak, lijken angst, onmacht en het ouderlijke “Waarom? Daarom.” de toon te zetten. Die aanpak staat haaks op het goed en verantwoord bestuur waar jongeren recht op hebben. Bovendien worden fundamentele kinderrechten, zoals het recht op informatie en participatie, simpelweg genegeerd.
Digitale leefwereld: prioriteit voor jongeren
In oktober 2024 koos de Vlaamse Jeugdraad, na een uitgebreid participatief traject, digitale leefwereld als een van haar drie prioriteiten. De online en offline leefwereld van jongeren zijn nog moeilijk van elkaar los te koppelen: van sociale media en gaming tot essentiële apps zoals Itsme, Mijn Gezondheid, enzovoort. Maar het beleid hinkt achterop, en lijkt te blijven hangen in achterhaalde ideeën en beperkende maatregelen. In plaats daarvan moet worden ingezet op de ontwikkeling van een vooruitstrevende visie die aansluit bij de huidige realiteit.
Smartphoneverbod: een gemiste kans voor inspraak
Vanaf 1 september 2025 wordt het smartphoneverbod officieel realiteit in het basisonderwijs en in de eerste en tweede graad van het middelbaar onderwijs. In de derde graad mogen leerlingen hun smartphone wel nog gebruiken, maar alleen tijdens de speeltijd en lessen mediawijsheid. Hoewel we het gebrek aan inspraak betreuren, richten we ons op manieren om de nadelen van dit verbod zo veel mogelijk te beperken en de voordelen te optimaliseren. Zo moet het welzijn van leerlingen altijd centraal staan binnen het smartphonebeleid op school. Alleen zo kunnen ze leren om verantwoordelijkheid te nemen en kritisch na te denken over hun mediagebruik.
Een verbod zal de onderliggende problemen niet oplossen, maar louter verschuiven naar de privésfeer. Dit zal bijkomende uitdagingen teweegbrengen, want online pesten en grensoverschrijdend gedrag zijn daar moeilijker te signaleren en te bestrijden. Bovendien komt de verantwoordelijkheid op die manier grotendeels bij ouders en het jeugd(welzijns)werk te liggen. Nochtans geven kinderen en jongeren net aan dat ze vinden dat scholen hier een actievere rol zouden moeten spelen(2). Want om jongeren te leren omgaan met bijvoorbeeld privacy, factchecking en de impact van sociale media, is een open schoolklimaat – ofwel een omgeving waarin digitale media bespreekbaar zijn en kritisch leren omgaan met technologie gestimuleerd wordt – essentieel.
De politiek heeft met de Digisprong flink geïnvesteerd in digitalisering, en ook digitale platformen zoals Smartschool zijn inmiddels onmisbaar in het onderwijs.
Internationaal onderzoek toont aan Vlaamse leerlingen bijzonder hoog scoren op digitale vaardigheden(3). Wij hopen dan ook dat dit verbod niet in de weg komt te staan van een onderwijsaanpak die scholieren voorbereidt op een samenleving waarin digitale vaardigheden en mediawijsheid essentieel zijn.
Ouders en leerkrachten ondervinden dagelijks hoe moeilijk het is om jongeren te overtuigen om hun smartphone aan de kant leggen. Het is dus begrijpelijk dat velen onder hen positief reageren op het smartphoneverbod. Toch blijft de stem van jongeren onderbelicht in dit debat. Hoewel zij het belang van duidelijke afspraken erkennen, voelen veel jongeren zich buitengesloten bij de besluitvorming. Hun perspectief zou een belangrijke rol moeten spelen in toekomstige beslissingen over hun digitale leefwereld.
Sociale media: begeleiden in plaats van verbieden
Zo'n 40 procent van de kinderen van het vijfde en zesde leerjaar in Vlaanderen heeft al een account op Snapchat of TikTok(4), ook al staat in de gebruiksvoorwaarden van deze apps dat dit pas mag vanaf 13 jaar (in het kader van de privacyregulering)(5). Gennez wilt nog een stap verder gaan met een decretaal verbod tot en met 16 jaar. Er wordt gretig verwezen naar Australië, waar vanaf eind dit jaar zo’n verbod zou ingaan. In Australië reageerden 140 experten in kinderwelzijn en technologie ongerust met een open brief, waarin zij stellen dat deze leeftijdsgrens een “te bot instrument” is om de risico's van sociale media aan te pakken en vragen om deze beslissing te herzien”(6-7).
Ook wij stellen ons ernstige vragen bij het voorstel van Minister Gennez. De handhaving van dit verbod alleen al lijkt ons vrijwel onmogelijk. De praktijk toont aan hoe inventief jongeren zijn en zulke maatregelen eenvoudig te omzeilen zijn. In plaats van hen met een verbod in een grijze zone te duwen, hebben ze juist begeleiding nodig en moet dit onderwerp bespreekbaar blijven.
Volgens het Apenstaartjarenonderzoek komt een groot deel van de kinderen al vanaf zes jaar in contact met het internet. Dit betekent dat we zo vroeg mogelijk moeten beginnen met het bevorderen van mediawijsheid.
Jongeren moeten hun grenzen leren kennen en tools aangereikt krijgen om grip te krijgen op hun digitale ervaringen. Alleen zo creëren we een gezonde, digitale leefwereld waarin jongeren weerbaar en bewust participeren.
Sociale media bieden jongeren niet alleen toegang tot informatie, maar ook een belangrijk platform voor zelfexpressie en contact met vrienden en familie(8). Daarbij maken digitale rechten deel uit van de kinderrechten: kinderen en jongeren hebben recht op een online identiteit, recht op expressie, recht op informatie en recht op spel en ontspanning. Het verhogen van de minimumleeftijd zou vooral jongeren in een maatschappelijk kwetsbare situatie treffen, aangezien het hen een cruciale bron van steun en verbinding ontneemt. Risico’s mogen geen reden zijn om een totaalverbod te legitimeren – begeleiding en mediawijsheid zijn veel effectievere oplossingen.
De nadruk moet liggen op begeleiding, niet op controle en daarin spelen ouders, begeleiders en leerkrachten een cruciale rol. Maar ook zij hebben nood aan ondersteuning van de overheid, want ironisch genoeg geven volwassenen zelf vaak het verkeerde voorbeeld als het op digitaal gedrag aankomt. Een beleid dat jongeren streng controleert, maar de digitale gewoonten van volwassenen compleet buiten beschouwing laat, is dan ook kortzichtig.
Condooms tegen soa’s, mediawijsheid tegen online gevaren
Doorheen de jaren hebben we geleerd hoe we seksuele opvoeding het best aanpakken. Als we willen voorkomen dat jongeren ongewild zwanger worden of soa’s oplopen, moeten we hen goed informeren en toegang geven tot voorbehoedsmiddelen. Seks simpelweg verbieden, heeft geen enkele zin. Met andere woorden: jongeren hebben nood aan begeleiding, niet aan strikte verboden.
Hetzelfde geldt voor sociale media. In plaats van hen de toegang te ontzeggen, moeten we jongeren de juiste informatie en hulpmiddelen aanreiken opdat ze zich veilig online kunnen bewegen. Ze moeten hun grenzen leren kennen en tools aangereikt krijgen om grip te krijgen op hun digitale ervaringen. Alleen zo creëren we een gezonde, digitale leefwereld waarin jongeren weerbaar en bewust participeren.
Ouders, leerkrachten en andere begeleiders moeten fungeren als toegankelijke aanspreekpunten, niet als strenge handhavers. Een veelzeggende quote uit het jeugdwerk, illustreert dat er nog veel werk aan de winkel is: "Als ik rare dingen online tegen kom dan laat ik dat niet zien aan mijn mama, die zou dan gewoon zeggen dat ik de app moet verwijderen, dus ik laat helemaal niks zien". Deze uitspraak laat zien hoe belangrijk het is om een open en ondersteunende houding aan te nemen, zodat jongeren het gesprek aangaan en zich veilig voelen om hun digitale ervaringen te delen.
Wij maken ons ook zorgen
Wij, jongeren en jeugdwerkers van de Vlaamse Jeugdraad, maken ons ook zorgen over de veiligheid van kinderen en jongeren in de digitale leefwereld. Niemand ontkent dat sociale media verslavend kunnen zijn, en recente gebeurtenissen - waarbij gruwelijke beelden ongewild op sociale media circuleerden – onderstrepen nog maar eens hoe kwetsbaar iedereen is, kinderen en jongeren(9) in het bijzonder. We mogen dan ook verwachten dat beleidsmakers moedig durven optreden en maatregelen nemen die onze veiligheid en integriteit waarborgen.
Daarnaast roept de geopolitieke situatie op internationaal en Europees niveau extra bezorgdheid op over buitenlandse beïnvloeding en de diefstal van gevoelige informatie. Kinderen en jongeren komen vaak als eersten met deze problemen in aanraking. Hoewel dit zorgwekkend is, plaatst het hen ook in een unieke positie: zij herkennen niet alleen bestaande gevaren, maar kunnen ook snel nieuwe ontwikkelingen signaleren. Deze expertise maakt hen de ideale partners om mee na te denken over hoe we de digitale leefwereld veilig en aangenaam kunnen houden.
Wat moet er dan wél gebeuren?
De overheid moet haar focus verleggen van verbieden naar begeleiden. We pleiten voor een brede aanpak op verschillende niveaus:
Meer inspraak voor jongeren: Jongeren moeten actief betrokken worden bij het ontwikkelen van beleid dat hen direct raakt, zowel op school als in de bredere maatschappij. Werk samen met ons aan concrete tools en richtlijnen die ons meer grip kunnen geven op onze digitale leefwereld.
Respecteer de digitale rechten van kinderen en jongeren: De online en offline leefwereld zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden. Geef jongeren ook online de ruimte om te ontdekken, te spelen en te verbinden, net zoals in de fysieke wereld.
Erken en waardeer de digitale vaardigheden van jongeren: Voor ouders, leerkrachten en beleidsmakers is het vaak moeilijk om de laatste online ontwikkelingen bij te houden. Kinderen en jongeren volgen deze evoluties op de voet en zijn experts van hun eigen leefwereld. Maak gebruik van hun kennis in plaats van hen enkel te controleren.
Versterk mediawijsheid in het onderwijs: Mediawijsheid moet structureel worden opgenomen in leerplannen, zodat jongeren op een verantwoorde manier leren omgaan met digitale tools en sociale media.
Investeer in kwaliteitsvolle vrije tijd, en maak dit toegankelijk voor alle kinderen en jongeren(10). Versterk het Vlaamse vrijetijdsaanbod om zo een kwalitatief alternatief te bieden voor de smartphone.
Houd techbedrijven verantwoordelijk: De overheid moet gebruikers niet alleen reguleren, maar vooral platformen aanspreken op hun verantwoordelijkheid voor een veilige online omgeving.
Ondersteun ouders, leerkrachten en andere aanspreekpunten (bv jeugdwerkers, hulpverleners,...): Zij moeten niet louter de rol van controleur krijgen, maar moeten ondersteund worden om kinderen en jongeren te coachen in mediawijsheid en digitale vaardigheden.
Door te investeren in kritisch denken, verantwoord mediagebruik en digitale inclusie, bereiden we jongeren voor op een toekomst waarin technologie een centrale rol speelt. Verboden en leeftijdsgrenzen lossen de onderliggende uitdagingen niet op. Alleen door jongeren actief te betrekken en hen te ondersteunen in hun digitale ontwikkeling, kunnen we een échte positieve verandering realiseren.
Sociale media en smartphones bieden jongeren tal van kansen; het is een wereld waarin zij floreren. Geef kinderen en jongeren verantwoordelijkheid over hun digitale leefwereld en betrek hen bij het beleid dat hen rechtstreeks beïnvloedt. Volwassenen spelen hierin een cruciale rol: geef zelf het goede voorbeeld en zorg voor een samenleving waarin iedereen veilig en verantwoord online kan zijn.
Bronnen
Scholierenkoepel. “Advies: een smartphone verbod – do or don’t?”. 2024
Apestaartjaren. “De digitale leefwereld van kinderen en jongeren”. 2022
De Morgen. “Internationaal onderzoek: Vlaamse leerlingen scoren zeer hoog op digitale vaardigheden”. 2024
Apestaartjaren. “De digitale leefwereld van kinderen en jongeren”. 2022
Mediawijs. “Mag een kind onder de 13 jaar al op sociale media?”. 2025
VRT NWS. “Australië verbiedt sociale media voor kinderen en jongeren onder 16 jaar: ook Senaat keurt voorstel goed”. 2024
Reset.Tech Australia. “Open letter about 'social media bans'. 2024
KU Leuven Instituut voor Kind en Jeugd. “De zin en de onzin van het verbod op sociale media voor Australische adolescenten”. 2024
VRT NWS. “Instagram toont massaal schokkende beelden: moederbedrijf Meta zegt dat ‘probleem’ is opgelost”. 2025
Vlaamse Jeugdraad. “Advies: sociale inclusie: toegang tot vrije tijd”. 2025