Hoorzitting over jongeren en sociale media: wij waren erbij!

Op donderdag 8 januari nam de Vlaamse Jeugdraad deel aan een hoorzitting in de commissie Media van het Vlaams Parlement. Jeugdwerkadviseur Lore Beke (Link in de Kabel) en beleidsmedewerker digitale leefwereld Ange Nsanzineza gingen er in gesprek met parlementsleden en experten, op basis van het advies Digitale leefwereld. Eerder die week boog ook de commissie Welzijn zich over dit thema. 

Het thema van de hoorzitting - jongeren, sociale media en algoritmes – leeft overal. Thuis, op school, in het jeugdwerk én het parlement.  

“Dat toont hoe breed de thematiek is en vooral hoeveel nood er is aan nuance en nuchterheid in dit debat, zodat we ook voorbij de emoties kunnen raken”, aldus Freya Perdaens (N-VA). 

Van online naar offline (en weer terug) 

Voor veel jongeren is het onderscheid tussen online en offline leven vandaag vrijwel verdwenen. Wat ze online zien, delen of meemaken, nemen ze mee naar school, naar huis en in hun hoofd. “Er is geen duidelijk verschil meer tussen de fysieke en de digitale wereld”, zegt Vlaams parlementslid Stijn De Roo (cd&v). “Dat brengt zowel positieve als negatieve gevolgen met zich mee.”

Ook Rob Heyman, coördinator bij Kenniscentrum Data & Maatschappij, benadrukt de meerwaarde. “Er zijn heel wat individuele en maatschappelijke voordelen. Die platformen bewijzen duidelijk hun nut.”

Sociale media zijn voor veel jongeren een belangrijke plek om contact te houden met vrienden en familie, om bij te leren en creatief bezig te zijn, je mening te delen en een community te vinden. Het is de ideale plek om nieuwe interesses, films, boeken of hobby’s te ontdekken.

Tegelijk gaan diezelfde platformen gepaard met risico’s. Cyberpesten blijft een reëel probleem en sommige systemen werken verslavend, omdat ze bewust zijn ontworpen om gebruikers zo lang mogelijk te laten blijven scrollen.

Algoritmes: probleem of tool? 

Algoritmes bepalen wat je online te zien krijgt en proberen onze aandacht zo lang mogelijk vast te houden. Volgens Heyman hoeft dat niet per definitie een probleem te zijn. “Algoritmes kunnen ook helpen om nieuwe dingen te ontdekken of om gebruikers te leiden naar meer diversiteit en wenselijke content.” 

Het probleem zit vooral bij wie die algoritmes ontwikkelt en met welk doel. Grote online platformen zijn meestal in handen van commerciële techbedrijven die winst halen uit aandacht en advertenties.

Andy Demeulenaere van Mediawijs benadrukte dat fenomenen zoals clickbait, misleiding en verslavende algoritmes ingebed zijn in dat economische model. “We spreken over een stuk publieke infrastructuur dat vandaag volledig in privéhanden is,” klonk het. “Facebook of Google hebben geen incentive om frauduleuze advertenties te verwijderen”, gaat hij verder. “Elke advertentie die ze niet tonen, betekent een gemiste inkomstenbron. Het is belangrijk om te begrijpen dat wij niet vanuit hetzelfde denkkader opereren.” 

Verschillende sprekers pleitten daarom voor duidelijke regels en meer verantwoordelijkheid voor techplatformen. 

Leeftijdsgrenzen: oplossing of uitstel? 

Ook leeftijdsgrenzen voor sociale media kwamen aan bod. Volgens Heyman lost een leeftijdsgrens niet alles op. “Je wordt niet plots mediageletterd wanneer je 13 wordt. Daar is veel meer voor nodig”, stelt hij. Bovendien hebben niet alleen jongeren nood aan begeleiding. "Ook volwassenen kampen met problemen rond online informatie en misleiding." 

Een hogere leeftijdsgrens is volgens Heyman dus geen doeltreffende maatregel. Wat wél werkt, is een combinatie van mediawijsheid en “wenselijke standaardinstellingen op digitale platformen voor iedereen." Hoe beter je geïnformeerd bent, hoe beter je risico’s kan inschatten. En goede standaardinstellingen kunnen gebruikers op een veilige manier ondersteunen.  

Ook Mediawijs plaatst vraagtekens bij de leeftijdsgrens. “We hebben sterk het gevoel dat zo'n maatregel vooral dient als een soort schaamlapje voor de grote techplatformen, zodat zij niets te hoeven ondernemen voor volwassenen”, zegt Demeulenaere. Nochtans is er volgens Mediawijs ook bij die groep nog heel wat werk aan de winkel. "Hoe help je jongeren als je zelf niet mee bent in die digitale leefwereld?”, vraagt hij zich af. “Wat moeten ouders doen? Er is duidelijk een grote vraag naar meer ondersteuning en duidelijke adviezen.”

Niet alle partijen delen die visie. Kris Verduykt (Vooruit) herhaalde dat zijn partij voorstander blijft van een leeftijdsgrens van 15 jaar. “Niet omdat we jonge mensen niet vertrouwen, maar omdat we weinig vertrouwen hebben in wie deze systemen ontwikkelt en beheert.” 

Sociale media en mentaal welzijn  

In de commissie Welzijn benadrukten verschillende parlementsleden dat sociale media in het publieke debat vaak als zondebok worden opgevoerd voor problemen rond mentaal welzijn. “Ze kunnen een trigger zijn, maar zijn zeker niet de enige oorzaak,” stelde Jeremie Vaneeckhout (Groen). 

Die nuance werd ook aangebracht door Heidi Vandenbosch van de Hoge Gezondheidsraad. Volgens haar is sociale media slechts één van de vele factoren die het welzijn van jongeren beïnvloeden.

Onderzoek wijst op andere, mogelijk belangrijkere oorzaken zoals toenemende schooldruk en ongelijkheid. “Rond sociale media is een symbooldossier ontstaan dat leidt tot morele paniek en het beleid mee stuurt,” waarschuwde ze. 

Schermtijd  

Ook schermtijd wordt vaak gelinkt aan mentaal welzijn. Uit het advies van de Hoge Gezondheidsraad blijkt echter dat het aantal uren online weinig zegt over hoe jongeren zich voelen. Problematisch gebruik draait niet om tijd, maar om controle. Het wordt pas een probleem wanneer jongeren het gevoel hebben hun gebruik niet meer in handen te hebben, of wanneer het andere belangrijke activiteiten verdringt. 

Daarnaast maakt het uit wat jongeren online doen. Passief scrollen heeft andere effecten dan actief deelnemen, en niet elk platform werkt op dezelfde manier. Individuele verschillen spelen daarbij een grote rol. Opvallend is bovendien dat jongeren zelf aangeven vaker positieve dan negatieve ervaringen te hebben op sociale media. 

Toch blijft ondersteuning belangrijk, zeker bij problemen zoals cyberpesten. Jongeren die thuis steun ervaren en met hun ouders kunnen praten over wat ze online meemaken, lopen volgens de Hoge Gezondheidsraad minder risico om slachtoffer of dader te worden van cyberpesten. 

Toch volstaat individuele verantwoordelijkheid niet. Lies Craeynest van Kids Unplugged wees erop dat zelfs betrokken ouders botsen op grenzen die ze niet alleen kunnen oplossen. Digitale opvoeding is nieuw en er bestaat geen generatiekennis over. Dat vraagt om duidelijke regelgeving en een gedeelde verantwoordelijkheid van beleid, onderwijs en platformen. 

Luister naar jongeren 

De Vlaamse Jeugdraad benadrukte tijdens de hoorzitting het belang van echte jongerenparticipatie. Freya Perdaens vroeg hoe jongeren beter betrokken kunnen worden bij dit soort thema’s. 

“Als je met jongeren wil spreken en hen wilt betrekken in het beleid, dan moet dat op hun maat en tempo gebeuren”, zei jeugdwerkadviseur Lore Beke. Formele beleidsmomenten voelen voor jongeren vaak onveilig of ontoegankelijk aan, door de sfeer, timing en het moeilijke taalgebruik. 

Binnen het jeugdwerk bestaat nochtans veel expertise om jongeren op een zinvolle manier te betrekken. Bovendien zijn jongeren vaak zelf experten in hun digitale leefwereld. Die kennis wordt vandaag nog te weinig benut. 

Nood aan een langetermijnvisie 

Tot slot vroeg de Vlaamse Jeugdraad om in te zetten op duurzaam en structureel beleid. Het actieplan Veilig Online van minister van Media Cieltje Van Achter is daarin een belangrijke stap. Het plan zet in op bescherming tegen schadelijke systemen en op versterking van jongeren, ouders, leerkrachten en andere ondersteunende figuren. 

De Vlaamse Jeugdraad verwelkomt dit actieplan, maar roept de Vlaamse regering op om de maatregelen niet te laten verdwijnen na het einde van de regeerperiode. Vandaag verdwijnen beleidsplannen vaak na één legislatuur, waardoor continuïteit ontbreekt.  

“Digitale beïnvloeding is geen tijdelijk probleem”, besloot beleidsmedewerker Ange Nsanzineza. “Zowel jongeren als volwassenen worden beïnvloed door algoritmes. Iedereen heeft ondersteuning nodig om daar beter mee om te gaan.”