Kinderrechten stoppen niet online!

Hoe maken we het internet veiliger voor kinderen en jongeren, zonder hen uit te sluiten? Die vraag stond centraal tijdens de hoorzitting over online anonimiteit en leeftijdsverificatie voor sociale media in het federaal parlement op 27 januari. De Vlaamse Jeugdraad was erbij met een duidelijke boodschap: bescherming mag nooit ten koste gaan van kinderrechten. 

Op de agenda stond een resolutievoorstel dat kinderen en jongeren wil beschermen tegen schadelijke content, cyberpesten en online geweld. De indieners stellen dat deze delicten online te veel ruimte krijgen door anonimiteit en een gebrek aan vervolging. 

Daarom willen ze een verificatiesysteem invoeren, bijvoorbeeld via Itsme of MyGov.be, en een leeftijdsverbod op sociale media tot 15 jaar onderzoeken. Zo willen ze ervoor zorgen dat anonimiteit kan worden opgeheven bij illegaal gedrag, zodat daders sneller geïdentificeerd kunnen worden. 

Net als bij de vorige hoorzitting pleitten wij, samen met veel andere organisaties, tegen een algemene verhoging van de minimumleeftijd voor sociale media. Kinderen en jongeren mogen niet gestraft worden voor een onveilige digitale omgeving waarvan zij zelf slachtoffer zijn. “Kinderen moeten zich niet aanpassen aan de context, de context moet veilig worden voor hen”, zei Solayman Laqdim, de Franstalige kinderrechtencommissaris.

Ook Lore Sleeckx, Europees jongerenvertegenwoordiger en vrijwilliger bij de Vlaamse Jeugdraad, benadrukt dat een verbod geen haalbare oplossing is. Volgens haar zouden sociale mediaplatformen meer leeftijdsadequate elementen moeten bevatten. "Het is beter om kinderen digitale vaardigheden aan te leren, dan hen tot hun zestiende af te schermen van de online wereld en hen daarna plots onvoorbereid met alles te confronteren.”

Bovendien is leeftijd geen goede maatstaf om digitale vaardigheden te meten. “Het oudste kind is niet per se de meest mediawijze persoon”, zei Sophie De Wit (N-VA). "Veel hangt af van het kind en hoe je daar als ouder mee omgaat. Er is meer nodig dan enkel verboden.” 

Sarah Meys, vertegenwoordiger van Vlaams Kinderrechtencommissaris Caroline Vrijens, waarschuwde dat een strikte controle sommige kinderen kan uitsluiten. “Kijk bijvoorbeeld naar kinderen die niet beschikken over legale papieren om aan de leeftijdsverificatie te voldoen." 

Kinderen weghalen uit hun digitale leefwereld, is dus geen oplossing. Voor heel wat jongeren zijn sociale media bovendien een reddingsboei. Net daar kunnen we de meest kwetsbaren bereiken. “De digitale leefwereld van kinderen afnemen, is ook hun voordelen afnemen”, voegde Nel Broothaerts van Child Focus toe.  

Leeftijdsverificatie is dus geen pasklare oplossing. Jongeren omzeilen zo'n maatregel makkelijk en daders wijken gewoon uit naar minder gereguleerde, gevaarlijkere platformen. 

Hoewel de rechtsstaat ook online moet gelden, is het opheffen van anonimiteit geen echte oplossing. Volgens Claire Berlage van de Hoge Raad voor Media-educatie wordt dit vaak voorgesteld als een eenvoudige mirakeloplossing, terwijl het vooral een schijn van doeltreffendheid creëert. “Het opheffen van anonimiteit wordt voorgesteld als een eenvoudige mirakeloplossing, maar riskeert vooral een illusie van doeltreffendheid tot stand te brengen.” 

Daarnaast is privacy een fundamenteel kinderrecht. Het Kinderrechtencommissariaat waarschuwt dat dit recht in gevaar komt wanneer persoonsgegevens worden gedeeld met commerciële partijen die er misbruik van kunnen maken. 
 
Ook Justitie beschikt vandaag over onvoldoende middelen om de vele klachten rond online delicten te verwerken. "Er zouden nieuwe verplichtingen ontstaan zonder dat de middelen voor de sector worden aangepast", aldus Berlage.  

Volgens Lydia Mutyebele Ngoi (PS) ervaren sommige jongeren hierdoor een gevoel van straffeloosheid: het idee dat daders toch niet gestraft worden voor hun online gedrag. Daarom pleit Zoé Noël (Forum des Jeunes) voor meer middelen voor Justitie en voor betere en meer toegankelijke informatie over de rechten van jongeren.  

Met name slachtoffers van seksuele uitbuiting, sextortion en seksuele grooming vormen een grote bezorgdheid in de huidige online realiteit. Child Focus gaf aan dat het aantal meldingen hierover in het afgelopen jaar met 150% gestegen is. Een bezorgdheid die we uiteraard niet mogen negeren, maar ook niet met één maatregel kan worden opgelost. "Er is nood aan een aanvullende maatregel in een breder kader.”  

Voor zowel leeftijdsverificatie als anonimiteit geldt: we mogen niet denken dat techniek alles oplost. De digitale wereld evolueert simpelweg te snel. Wat we écht nodig hebben, is een duurzame, educatieve aanpak. Er moet meer worden ingezet op de begeleiding van zowel jongeren als hun opvoeders.  

“Wat een ongeval vermijdt, is een chauffeur die goed opgeleid is. Niet alleen maar identificatie, zoals een nummerplaat”, aldus Berlage. Gebruikers moeten tools krijgen om zichzelf te beschermen, in plaats van enkel gecontroleerd te worden. Leentje Gillaert (CD&V) wees nog op een moeilijk punt waar veel gezinnen op botsen. “We willen zorgen voor mediawijsheid, maar er tegelijk voor zorgen dat je niet te ver gaat als ouder. Waar ligt de balans? Het is moeilijk om dat evenwicht te vinden.” 

Toch mag deze verantwoordelijkheid niet volledig bij de gezinnen terechtkomen. “Niet elk gezin heeft dezelfde middelen om kinderen hierin te begeleiden”, zei Laqdim. “Kinderen kunnen niet instaan voor hun eigen veiligheid en we kunnen onmogelijk van ouders verwachten dat zij dagelijks optreden als politieagenten of experts in cyberveiligheid en algoritmes.” 

Ook de overheid draagt een belangrijke verantwoordelijkheid en moet platformen veel strenger aanspreken op hun rol en plichten. Volgens Andy Demeulenaere, coördinator van Mediawijs, volstaan de huidige technologische hulpmiddelen niet voor wat ouders en jongeren nodig hebben. 
 
Hoe dan ook mogen we de controle niet volledig overlaten aan diezelfde platformen. Het kan niet de bedoeling zijn dat zij via gedragsanalyses en toezicht bepalen wie 'jong genoeg' is, waarschuwde het Kinderrechtencommissariaat nog. 

Omdat dit debat rechtstreeks over hen gaat, riepen alle aanwezige experten op om jongeren structureel te betrekken.  

“Jongeren voelen zich betrokken bij dit probleem. Je moet ze niet alleen als potentiële slachtoffers zien, maar als partners in deze denkoefening”, aldus Zoé Noël van Forum des Jeunes. 
 
Bovendien is het cruciaal om jongeren niet alleen te horen, maar ook duidelijk te informeren over uiteindelijke beslissingen. “Jongeren moeten altijd weten waarom iets besloten wordt en welke impact dat heeft. Zorg voor evaluaties van beslissingen en stuur bij waar nodig”, aldus Ange Nsanzineza, beleidsmedewerker bij de Vlaamse Jeugdraad. 

Kinderen, jongeren én volwassenen hebben allemaal vragen over hoe we onze digitale leefwereld moeten inrichten. Lore Sleeckx, Europees jongerenvertegenwoordiger en vrijwilliger bij de Vlaamse Jeugdraad, roept beleidsmakers daarom op om de digitale wereld voor iedereen veiliger te maken. 

We mogen het gevoel van politieke urgentie niet laten leiden tot een overhaast verbod. Zo ontnemen we kinderen en jongeren niet alleen hun digitale leefwereld en de voordelen die daarbij komen kijken, maar ook belangrijke leerkansen.   

“Het doel is niet kinderen tegen het digitale te beschermen, maar om hen in het digitale te begeleiden", verduidelijkte Laqdim. "Met veiligheid, vrije meningsuiting en volledige participatie, maar zonder hun rechten op te geven."