Sociale media: 'dit debat vraagt om nuance’

De discussie over het sociale mediagebruik van jongeren bereikte deze week een hoogtepunt. In een open brief pleiten bekende wetenschappers, waaronder neuroloog Steven Laureys en psychiater Dirk De Wachter, voor een verbod op sociale media voor jongeren onder de 16 jaar. De kans is reëel dat dit voorstel wordt doorgevoerd, al zijn er ook nog veel vragen: wie is er precies bevoegd, en wat kan er uiteindelijk écht beslist worden? Het is ook nog maar de vraag of jongeren hier daardwerkelijk beter van zullen worden. 

De digitale leefwereld van kinderen en jongeren is hot topic in media en politiek. Begin mei (7/5/25) werd het thema ook besproken tijdens de plenaire vergadering in het Vlaams Parlement.  

“Onze jongeren voelen zich geghost”, zei Freya Perdaens (N-VA). “Toen zij een paar weken geleden met een advies kwamen over sociale media – dat ook werd ondertekend door een hoop experten – bleef het stil.”  

Dat klopt. Want hoewel we blij zijn dat er aandacht is voor dit onderwerp, betreuren we dat de stem van kinderen en jongeren ontbreekt in dit debat. Zij kennen hun online wereld als geen ander, maar krijgen nauwelijks inspraak in het beleid dat hun digitale leefomgeving vormgeeft.

Een gemiste kans, want beleidsmaatregelen die jongeren raken, maar waarin hun perspectief ontbreekt, missen niet alleen draagvlak. Ze schieten ook aan hun doel voorbij.

We waren dan ook tevreden dat Gilles Bultinck (CD&V) het belang van inspraak met kinderen en jongeren benadrukte in het parlement. “We moeten dit debat durven voeren, ook over de leeftijd", zei hij. "Maar vooral moeten we in gesprek gaan mét jongeren. We mogen dit debat niet verengen tot een discussie over leeftijd, want er speelt veel meer.”

Wij rekenen er dan ook op dat er de komende tijd ruimte wordt gemaakt voor échte inspraak. 

Minimumleeftijd voor sociale media 

Verschillende ministers, onder wie Caroline Gennez (Vooruit) en Hilde Crevits (CD&V), pleiten voor een verbod op sociale media voor jongeren onder de 16 jaar. De maatregel moet jongeren beschermen tegen schadelijke content, cyberpesten, verslavende algoritmes en negatieve effecten op hun mentaal welzijn.

“De technologie is er en heeft onzettend veel voordelen”, zei Kris Verduyckt (Vooruit). “Maar we mogen ook niet blind zijn voor de negatieve impact van sociale media, waarvan we weten dat ze werken met algoritmes die verslavend zijn."

Expertengroep 

De bezorgdheden over sociale media zijn terecht. We sluiten ons dan ook aan bij de oproep uit de open brief om een expertengroep aan te stellen die op basis van wetenschappelijk onderzoek werkt aan onderbouwd beleid.

Maar we hopen ook dat daarbij rekening wordt gehouden met alle kanten van dit verhaal. De risico’s én de positieve aspecten, die onderbelicht blijven in de huidige discussie.  

Want hoewel deze bezorgdheden terecht zijn, is het de vraag of een verbod het juiste antwoord is. Zoals Gwendolyn Rutten (Open Vld) opmerkte: “Een verbod is geen toverstaf waarmee alle problemen plots verdwijnen.” 
 
De handhaving van zo’n verbod blijkt in werkelijkheid zo goed als onmogelijk. Jongeren zullen manieren vinden om het verbod te omzeilen, wat leidt tot schijnveiligheid en nog veel minder zicht op hun digitale gedrag. Minister van Media Cieltje van Achter wijst er ook op dat een verbod het risico loopt het onderwerp in de taboesfeer te duwen, en het gesprek juist stil te leggen. 

Daarom pleit de Vlaamse Jeugdraad voor een andere aanpak: investeren in begeleiding, mediawijsheid en een geheel aan maatregelen die het mentaal welzijn van onze kinderen en jongeren verzekeren.

Smartphoneverbod op school 

Een tweede discussiepunt is het smartphoneverbod, dat minister Zuhal Demir vanaf 1 september 2025 invoert in zowel het basisonderwijs als de eerste twee graden van het middelbaar. Die maatregel moet ervoor zorgen dat jongeren zich beter kunnen concentreren. “Maar verdwijnen de nefaste gevolgen van zodra de smartphones uit de klas verdwijnen? Wij denken van niet”, zei Gilles Bultinck (CD&V).

Wij sluiten ons daarbij aan. Ook hier geldt: het onderliggende probleem verdwijnt niet door smartphones uit de klas te bannen. 

Jongeren zelf geven ons vooral het signaal dat ze nood hebben aan begeleiding in verantwoord smartphonegebruik. Ze willen dat scholen meer moeite moeten doen om hen te beschermen tegen online gevaren, maar voelen zich vaak buitengesloten in het debat. Dat is weinig verrassend, gezien de toon van de discussies die momenteel gevoerd worden. 

Digitale leefwereld als prioriteit 

Het is geen toeval dat de Vlaamse Jeugdraad ‘digitale leefwereld’ tot een van de prioritaire thema’s heeft gekozen. De online en offline leefwereld van jongeren zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden.

Beleid dat enkel focust op risico’s, ziet de andere kant van het verhaal over het hoofd. Naast een uitdaging, zijn sociale media ook een manier voor jongeren om zichzelf uit te drukken, nieuwe interesses te ontdekken en sociale contacten te onderhouden.

Net zoals kinderen recht hebben om buiten te spelen, moeten ze ook online kunnen ontdekken, leren en contacten maken. Het beleid moet hen daarin ondersteunen, niet tegenwerken.

Verantwoordelijkheid bij alle partijen 

Het is daarom cruciaal om mediawijsheid structureel op te nemen in het onderwijs, en ouders, leerkrachten en jeugdwerkers te ondersteunen met de juiste middelen. Zij moeten niet alleen controleren, maar vooral ook coachen.  

Daarvoor is uiteraard budget nodig. De overheid moet middelen vrijmaken, maar daar mag het niet bij blijven. Er bevinden zich ook belangrijke stappen in de voorstellen rond de verantwoordelijkheid van de technologiebedrijven zelf. Zij moeten aangesproken worden op hun plicht om een veilige en transparante digitale omgevingen te creëren. Een verbod, hoe goed bedoeld ook, schuift de problemen door in plaats van ze op te lossen. Daardoor verliezen we het zicht op wat er écht speelt.
 
Mentale gezondheid en sociale media zijn complex met elkaar verweven. Het heeft dus geen zin om te doen alsof er één simpele oplossing bestaat. Een sterke aanpak combineert maatregelen rond digitale geletterdheid, een ondersteunende offline omgeving én strenger beleid voor online platformen, waarbij vooral moet worden gekeken naar de invloed en impact van diens verdienmodellen.  

Tot slot

Wat er ook beslist wordt, de aanpak zal ook op Europees niveau moeten worden afgestemd. “Het is Europese wetgeving”, zei minister van Media Cieltje Van Achter. “Maximale harmonisatie is een verordening. Je kunt als lidstaat niet zomaar apart bijkomend reguleren.”  

Wij zijn alvast vragende partij om zowel op Vlaams als op Europees niveau aan de slag te gaan met de stem van kinderen en jongeren. We steunen dan ook de oproep van Bram Jaques (Groen) om een sterk beleidstraject te voeren, samen met jongeren.